Islamofobija i antisemitizam

Piše: Rouvan Fajerstoun

Islamofobija i antisemitizam imaju mnogo toga zajedničkog, mada su nastajali u gotovo potpuno suprotnim istorijskim okolnostima. Obe pojave izrazi su rasizma. Obe se odnose na iracionalne strahove od jedne posebne grupe ljudi. Obe su duboko usađene u samu tvar zapadne kulture i društva. Ironično, muslimani i jevreji često su krivci za predrasude koje gaje jedni protiv drugih. Preciznije, mnogi su jevreji islamofobični, a mnogi muslimani antisemite, iako zajednički predstavljaju metu sličnog niza predrasuda. No još je tužnije što su obe ove pojave tako duboko usađene u zapadno društvo da nije verovatno da će ikada postojati mogućnost za njihovo potpuno brisanje.

 

Poreklo termina 

Islamofobija i antisemitizam razvili su se iz poprilično različitih razloga i nisu istorijski povezani. Termin „antisemitizam“ zapravo je iskovan tek u devetnaestom veku. To ne znači da rasistička mržnja prema jevrejima nije i ranije postojala, no termin „semita“ nije bio poznat sve dok ga nisu osmislili nemački lingvisti u devetnaestom veku, radeći na identifikovanju porodica jezika i njihovim međusobnim odnosima. Otkrili su da grupe jezika koje mi sada nazivamo latinskom, germanskom i slovenskom imaju povezanosti sa persijskim i hindi jezicima preko jednog udaljenog, teoretskog pretka koji je dobio naziv Ursprache, predački jezik. Teoretski Ursprache za ove jezike sada se naziva „proto-indoevropskim“. Njihova istraga takođe je otkrila da određene grupe jezika izvan proto-indoevropske grupe izgleda imaju svoje sopstvene, široke familije jezika. Jednu takvu grupu sačinjavaju arapski, hebrejski, aramejski, sirijački i neki odavno mrtvi jezici poput akadskog i južnoarapskog. Ti su naučnici ove jezike nazvali „semitskim“ jezicima, jer izgleda da su teritorije na kojima su se ovi jezici govorili odgovarale nacionalnim zajednicama podvedenim pod „sinove Sima,“ Nojevog najstarijeg sina, čija je porodica zabeležena u Knjizi Postanja 10[i] . Lingvisti su klasifikovali jezičke grupe – a ne rasne zajednice. Ipak, budući da je najočigledniji, i jedini „semitski“ jezik koji se u Evropi koristi hebrejski, koga koriste jevreji, Semiti i jevreji su vrlo lako povezani.

Jevreji su u velikom delu Zapadne Evrope oslobođeni geta i pozvani da ravnopravno učestvuju u evropskom društvu devetnaestoga veka, po prvi put od doba Rimskog carstva. Neki od njih su, pak, pružali oštar otpor integraciji jevreja u šire društvo. Jedan nemački novinar po imenu Vilhelm Mar napisao je godine 1880. jedan članak u kome napada jevreje zbog njihovog odbijanja da se otarase svih aspekata svog prethodnog identiteta dok se pridružuju glavnom evropskom toku. Naslov članka glasio je „Put ka pobedi nemačkog duha nad jevrejskim.“ Te iste godine, Mar je osnovao jednu nemačku organizaciju posvećenu borbi protiv jevrejskog učestvovanja u nemačkoj kulturi i prisilnom izbacivanju jevreja iz zemlje. Ime ove organizacije bilo je Antisemiten-Liga – „Liga antisemita.“ Kako je kasnije postalo jasno, to ime je bilo tek pseudo-naučna oznaka, koja je značila „Udruženje onih koji mrze jevreje.“

Islamofobija je još noviji termin od antisemitizma. Ovaj se pojam pojavljuje tek tokom osamdesetih godina dvadesetoga veka, a postao je uobičajen tek posle jedanaestog septembra 2001. godine. Godine 2004., predsednik Ujedinjenih nacija, Kofi Anan, rekao je sledeće o islamofobiji na sednici Ujedinjenih nacija u Njujorku: „Kada svet postane prisiljen da iskuje novi termin kako bi uzeo u obzir jedan sve širi oblik diskriminacije, to je tužan, uznemirujuć razvoj situacije. Takav je slučaj sa islamofobijom.“

Jedan članak Sociološkog časopisa, objavljen 2007. godine, definiše islamofobiju kao antimuslimanski rasizam i produžetak antiazijskog i antiarapskog rasizma. Tu se povlači još jedna paralela sa antisemitizmom[ii] . Mada je islamofobija tek skoro iskovan termin, on se odnosi na dugu istoriju straha i mržnje prema muslimanima na Zapadu, emocijama koje su, kao što je slučaj i sa antisemitizmom, imale mnogo vremena da postanu usađene u kolektivnu psihu Zapada.

 

Antički koreni predrasuda

Antisemitizam je imao dug period inkubacije. Razvijao se postepeno, tokom mnogih vekova, najpre kao prosta predrasuda koja nije bila ništa više od izraza superiornosti jedne civilizacije nad drugom. Prvi zapisi koji izražavaju antipatiju prema jevrejima i judeizmu mogu se pronaći kod Grka. Najstariji autori (filozofi, Teofrast, Megasten, Klearh iz Solija) su, oko 300 godina pre Nove ere, zapravo smatrali jevreje nacijom filozofa, prema kojoj su bili jako pozitivni[iii].  No kasnije, kada su jevreji iz Judeje pružili otpor pokušajima Grka da zauzmu njihove teritorije i nametnu svoju kulturu, reference postaju sve negativnije.

Poput svih ostalih naroda, Grci su unižavali svoje neprijatelje. Ipak, grčki opisi jevreja nisu se mnogo razlikovali od grčkih opisa bilo kakvih drugih stranih naroda. Nijedan od njih nije bio prihvatljiv, iz jednog ili drugog razloga.

Svaka ljudska zajednica poseduje tendenciju da smatra sebe superiornom u odnosu na ostale zajednice. Zapravo, postoji tendencija unutar svake ljudske grupe, definisane na gotovo bilo koji način – na primer, sportski timovi – ka definisanju sebe superiornim nad ostalima. A kada je teško smesta identifikovati osobine koje razlikuju jednu grupu od ostalih, osmišljaju se negativne karakteristike kroz proces koji Frojd naziva „narcisizmom malih razlika.“[iv]

Grupno izdvajanje su biolozi evolucije proučavali kao osnovno i instinktivno ponašanje. Ono se moglo razviti kako bi se osigurao grupni opstanak u borbi za retke resurse sa drugim grupama ljudi. Plemenske grupe bore se za retke pašnjake, srodne grupe bore se za geografske pogodnosti koje nude zaštitu, a etničke grupe bore se za plodna lovišta. Bilo koji način za identifikovanje grupa ljudi zasniva se na činjenici da postoje drugi ljudi koji su identifikovani kao ljudi izvan grupe. Oni izvan grupe su neminovno definisani kao inferiorni.

Drugi fenomen, zastupljen širom sveta, jeste stvaranje žrtve. Mnoge hipoteze ponuđene su da objasne zašto izgleda kao da ljudska društva uvek identifikuju određene slabije osobe, ili grupe, koje tretiraju kao žrtve, što se čini gotovo univerzalnim činom[v].  Uobičajeno je da manjinske zajednice postaju žrtve, delom prosto zbog toga što su brojčano slabije u odnosu na većinu. Ne mora se tražiti predugo kako bi se primetio ovaj fenomen u društvenoj konfiguraciji, kako po učionicama, tako i unutar jedne nacije – države. Treba razmotriti, na primer, sopstvena, lična iskustva i opažanja, pogotovo među decom koja još uvek nisu naučila da skrivaju, ili racionalizuju svoje emocije. Da li postoji neko ko nije posvedočio (ili učestvovao u) činu ruganja određenim grupama, ili pojedincima, koji su identifikovani kao slabi, ili čudni unutar grupe?

Predrasude su normalne. Ne treba ih podsticati, to je sigurno, ali su uobičajene – verovatno se radi o prirodnom proizvodu ljudske evolucije. Isto je, kako se čini, i sa navikom da se izabere „meta“ koja će biti žrtva ruganja i maltretiranja. Antisemitizam je specijalni termin koji se koristi za predrasude prema jevrejima i pretvaranje njihovih pojedinaca, ili zajednice u žrtve. Čini se isprva čudnovato što postoji posebna reč za ovakvo ponašanje prema jevrejima. Zašto ne postoji „antijapanizam“ ili „anti-irizam“?

Za ovo postoji odgovor. Predrasude prema jevrejima postale su akutnije od drugih izraza predrasuda. Postale su idiomatske unutar kulture Zapada – toliko „normalne“ da im je zapadna civilizacija ukazala poštovanje sopstvenim nazivom. Razlog za ovo nije kosmološki, ili teološki. Ne radi se o lažnom mitu da su jevreji imali, ili da i dalje imaju tajnu kontrolu, ili neverovatnu moć, niti o tome da su puni mržnje prema drugima i antipatije prema civilizaciji. Pretpostavljalo se, tokom istorije, i za mnoge druge manjinske grupe da poseduju neobjašnjive prednosti, ili mizantropne stavove koji izazivaju preziranje, strah i mržnju. Takva umišljanja su deo psihologije koja se krije iza stvaranja žrtvi i racionalizacije rasizma. Predrasude prema jevrejima dostigle su ovakav nivo i toliko dugo istrajale prosto zbog svoje duge istorije i prolongiranja manjinskog statusa jevrejskog naroda. Za razliku od većine drugih manjinskih grupa, koje su ili nestale, ili kasnije došle na svoj red za dominaciju, jevreji su ostali jasna manjina tokom više hiljada godina, unutar mnogih kultura i civilizacija. Stoga su se oko njih nakupljali brojni negativni stereotipi tokom jednog jako dugačkog perioda.

Većina manjinskih grupa ne ostaju manjina duže od par generacija. Bivaju uništene, asimilirane u većinu, ili naposletku postaju dominantna grupa koja gubi svoj manjinski status. Ukoliko nestanu, ili se asimiluju u većinu, njihov status se takođe gubi. Nakon toga, od negativnih stereotipa i predrasuda prema njima više nema koristi, pa se oni gube, ili bivaju primenjeni na novu grupu koja dolazi na upražnjeno mesto. Ukoliko manjinska grupa postane dominantna, ona neutrališe stereotipe i predrasude, ili ih suzbija. Nakon toga, stereotipi ili zamru, ili se sa namerom uklanjaju iz istorijskih podataka posle uzdizanja grupe. Naposletku, pobednici su ti koji istoriju pišu.

Budući da su jevreji kao manjinske zajednice istrajali kroz toliko vekova, negativni opisi ranih Grka nikada nisu iščezli. Čitani su, komentarisani i proširivani zahvaljujući kasnijim Grcima, a zatim paganskim Rimljanima. Nakon hristijanizacije Rimskog carstva, stara negativnost je nasleđena, a zatim pojačana perima grčkih i latinskih hrišćanskih autora. Preuzeli su je srednjevekovni Evropljani, a zatim moderni, ateistični, rasni elitisti. Na svakom nivou, negativni opisi bili su proširivani ili osnaživani, te su kroz nekoliko generacija i vekova razmera i širenje antijevrejskih spisa, propovedi, govora i diskusija rasli.

Antisemitske poruke usađene su u neka od najdirljivijih i najpopularnijih dela zapadne književnosti. Na primer, Šekspir je uključio odbojne antijevrejske stereotipe u svog Šajloka, mada nikakvi jevreji nisu živeli u Engleskoj vekovima, te on verovatno nikada nije ni upoznao nekog jevrejina. Antijevrejske poruke ne pojavljuju se samo u prozi, već i u poeziji poput Čoserove Priča jedne igumanije [vi], ali i u vajarstvu. U srednjevekovnoj Evropi, jevreji su prikazani na freskama i skulpturama kao deformisani i zaraženi. Na drvorezima oni kuju plan da ukaljaju pričesni hleb, kako bi mogli da ponove svoju ulogu u agoniji Hristovoj. Na vitražima crkvi, oni piju, ili čak sisaju krv nevine hrišćanske dece.

Nepismeni narod koji odlazi u crkvu prirodno će apsorbovati fantaziju u jevrejskom zlu iz propovedi, liturgija, a jednostavno i iz umetnosti kojom su njihova sveta mesta ukrašena. Ne samo da se antijevrejske poruke mogu pronaći u vizuelnoj umetnosti, već i u muzici, uključujući i narodnu muziku i dečije pesme. Narodne priče obuhvataju opise zlih jevreja koji, poput veštica, otimaju decu i ubijaju ih. Nakon što su jevreji zatvoreni u geta i uklonjeni iz prirodne društvene interakcije koja bi mogla dokazati njihovu ljudskost, bilo je prirodno da fantazije prevladaju[vii].

Tako su danas strah, gnušanje, pa čak i mržnja prema jevrejima postali jedan od osnovnih delova zapadne civilizacije. Toliko su duboko usađeni u psihologiju Zapada da mnogi koji ne gaje nikakav bes, niti prezir prema jevrejima svejedno prihvataju čudnovate antisemitske nocije kao prostu realnost. Tokom sedamdesetih godina dvadesetog veka, dok je moja supruga pohađala diplomske studije na Univerzitetu Jejl, jednom od elitnih svetskih univerziteta, bila je šokirana kada ju je jedan odlikovani fi beta kapa student engleskog jezika ljubazno upitao zašto jevreji koriste krv hrišćanske dece za religijske rituale.

Kada je život dobar, ekonomija jaka, a narod optimističan, duboko ukorenjen antisemitizam unutar zapadne civilizacije ostaje latentan. On je prisutan, usađen u najtemeljnije aspekte kulture, ali ne mora se osećati, niti priznavati, na ikakav svestan način. Ponekad se izražava kroz šale, opaske, ili neprepoznatljive idiome i fraze, ali ne i kroz nasilje. Kada život, pak, postane težak, a nade i snovi naroda se poremete, kada se ukaže potreba za nekakvim ventilom, ili žrtvenim jarcem koji će ispaštati zbog ozbiljnih razočarenja i frustracija, latentni antisemitizam biva aktiviran. Antičke klevete se ponovo otkrivaju, stari zapisi i žalbe se obnavljaju, a stereotipne slike oživljavaju. Rezultat je restauracija starih predrasuda u novom ruhu, a njihovi rezultati mogu biti tragični.

 

Koreni islamofobije 

Poreklo islamofobije se donekle preklapa sa poreklom antisemitizma. Poput antisemitizma, predrasude protiv muslimana proističu iz krucijelne realnosti da se ljudi identifikuju sa grupama, a zatim teže da unize one koji su izvan njihove grupe matičnog identiteta. Kada je Prorok Muhamed počeo da privlači narod svojim porukama u Arabiji sedmoga veka, njegovi su sledbenici raskinuli svoje veze sa ustanovljenim verskim zajednicama, koje su, prirodno, pozvale na otpor. Ustanova im se suprotstavila, nazvavši ih otpadnicima. Islamofobija to ima zajedničko sa antisemitizmom i predrasudama prema bilo kojim novim religijskim, ili sektaškim pokretima, jer se svima njima suprotstavljaju religijske ustanove. Nova, muslimanska zajednica predstavljala je pretnju ustanovljenim grupama u Arabiji jednostavno zato što je bila različita od ostalih, a razlike imaju tendenciju da postanu uznemirujuće i zastrašujuće.

Izuzevši ovu osnovnu paralelu, antisemitizam i islamofobija kreću se u različitim smerovima. Njihove istorije, mada upletene, prilično se razlikuju. Veliki uzrok islamofobije nije istorija, niti slabost, niti opstanak manjinskih zajednica, kao što je to slučaj sa antisemitizmom, već se radi o istoriji neverovatnog uspeha, produktivnosti i razvoja.

Iznenađujuće je, možda, što koreni islamofobije bivaju ustanovljeni mnogo vekova pre nego što je islam uopšte i nastao. Priča počinje sa dobro poznatom tenzijom između jevreja i hrišćana tokom prvih vekova Nove ere, kada su se oni raspravljali između sebe oko toga čiji je izraz monoteizma istinski izraz Božije volje. Svako je zastupao mišljenje, naravno, da druga grupa nije u pravu.

To nije bila samo vežba intelekta. Mnogo toga je bilo na ulogu. Do kraja prvog veka pre Nove ere, stotine hiljada, možda čak i miliona grčko-rimskih pagana nisu više bile privučene sopstvenom, tradicionalnom religijom. Veliki grčko-rimski mit o međusobno sukobljenim bogovima upletenim u činove obmane, intrige i nemoralnog ponašanja mogao je biti zabavan, ali nije bio duhovno prosvetljujuć i teško se mogao nazvati vodiljom za etiku. Grci i Rimljani tragali su za nekakvim religijskim identitetom koji će više ispunjavati, koji će uključiti molitve sa smislom, ličnu introspekciju i moralno-etičko vođstvo. Isprva su bili privučeni judeizmom, a nakon pojave hrišćanstva, počeli su da teže i ka njemu. Počeli su da se pridružuju kako judeizmu, tako i hrišćanstvu, a mnogi su se pojedinci upravo pridruživali obema zajednicama. Jedan crkveni otac iz četvrtog veka, Jovan Zlatousti, bio se razbesneo kada je saznao da je narod iz parohije koji je pristizao u njegovu crkvu na hrišćanski Sabat dana pre toga posetio sinagogu zbog jevrejskog Sabata[viii].

Ovo je izazvalo sve jača trenja između jevreja i hrišćana, a pogotovo njihovih religijskih vođa. Kompeticija i rasprava otpočele su mnogo pre Zlatoustog i nastavile se kroz vekove, često u isto vreme dok je vođstvo paganskog Rimskog carstva žestokim progonima napadalo obe religije[ix].

Rim je bio bogat, moćan i zaokupljen održavanjem carstva. Zašto bi rimski autoriteti brinuli o jevrejima i hrišćanima dovoljno da organizuju njihov progon? Jednostavan razlog leži u tome što su obe monoteističke religije predstavile realnu pretnju moći i autoritetu Rima. U to vreme, rimska religija bila je zvanična religija carstva, a prinošenje žrtvi rimskim bogovima u ime cara predstavljalo je priznat i obavezan izraz građanske odanosti. Ovo su, naravno, jevreji i hrišćani odbijali da rade. Naposletku su rimski podanici postali obavezani da prinose žrtve caru – što, naravno, nikakav jevrejin, niti hrišćanin nikada ne bi učinio.

U isto vreme dok se na jevreje i hrišćane intenzivno vrši pritisak da prihvate paganizam, veliki broj pagana napušta svoju staru religiju i pridružuje se jevrejskim i hrišćanskim zajednicama. Više njih prilazilo je hrišćanima, jer je hrišćanstvo bilo privlačnije za grčko-rimski narod od judeizma. Ipak, obe su zajednice znatno narasle, sve više podrivajući potporne stubove rimskih imperijalnih religijskih ustanova i sa njima povezanih političkih autoriteta.

Nakon više vekova tenzija i rasprava, hrišćani su „pobedili“  u svom naticanju sa jevrejima. Nagrada beše Rimsko carstvo. U četvrtom veku, car Konstantin proglasio je hrišćanstvo legalnom religijom, a u sledećoj generaciji, to je postala zvanična religija Rimskog carstva.

Hrišćani su smatrali da se radi o božanskom čudu, a razumljivo je i zašto. Ne tako davno, pod Konstantinovim prethodnikom Dioklecijanom, hrišćani su patili pod najgorim opresivnim merama do tada. Hiljade, možda i desetine hiljada, okrutno su pogubljene zbog odbijanja da prinose žrtve bogovima. Mnogi su bačeni divljim zverima u arenama i stadijumima, u okviru onoga što se zvalo damnation ad bestia, gde su ih obično lavovi, ili neke druge divlje životinje, kidale na komade. Tek nekoliko kratkih godina posle toga, hrišćanstvo biva legalizovano – a zatim postaje nova carska religija.

Ima smisla opisati ovu ogromnu promenu kao božansko čudo – i to ne samo za hrišćane, jer je ona za jevreje predstavljala lekciju. Hrišćani su, prirodno, zaključili da njihov uspeh predstavlja dokaz neizmernog Božijeg odobravanja hrišćanstva kao jedne istinske vere – jedinog istinskog izraza Božije volje. Zašto bi zlo, pagansko, Rimsko carstvo postajalo hrišćansko, ako to nije volja Božija? Kako drugačije objasniti takvo čudo? Istorija se smatrala Božijim dokazom istine Hristove za svet, da je Isus sin Božiji, da je trilična priroda Boga istinita, te da samo oni koji ove istine prihvate mogu biti spašeni.

Kakve to veze ima sa islamofobijom? Velike, kako se ispostavlja. Hristijanizaciju Carstva sproveli su u delo čelnici crkve i teolozi, u dokazu da istorija potvrđuje teologiju, da istorijski uspeh dokazuje teološku istinu. Par vekova kasnije, ovu istu logiku koristiće muslimani kako bi dokazali da Bog prednost zapravo daje islamu. Kako drugačije objasniti izvanredna osvajanja arapskih muslimana tokom sedmoga veka? Nakon tek dvadeset godina od smrti proroka Muhameda, muslimanske vojske kontrolisale su Bliski istok i veliki deo Severne Afrike. Nakon samo dve generacije, muslimansko carstvo prostiralo se od Atlanskog okeana do Indije, dok su hrišćanski carevi bili prisiljeni da se smeste unutar tesnog carstva svedenog na Anadoliju i par provincija zapadno od Bosfora.

Uspeh osvajanja predstavljao je egzistencijalni šok za hrišćanski svet. Prkosio je onome što je postalo teološka istina: da je istorija dokazala istinu hrišćanstva i hrišćanske prevlasti. Iznenada, ovu su pretpostavku u pitanje doveli muslimani. Kako bi drugačije jedna sila necivilizovanih, pustinjskih hordi uspela da nadvlada Vizantiju i potpuno uništi veliko Persijsko carstvo, dva najveća carstva na zemlji?

Hrišćanski apologeti su, naravno, drugačije objašnjavali pobedu islama i poraz hrišćanstva. Jedno od najranijih objašnjenja pružio je jedan vizantijski monah iz osmog veka, Teofan, koji je napisao slavnu hroniku Hrišćanskog carstva. On je objasnio da je Muhamed varalica, bedni, ali lukavi epileptičar koji je svoje konvuluzivne napade objašnjavao posetama anđela Gavrila tokom kojih je dobijao božansku mudrost. Te posete dokazale su mu da je prorok, kako je Muhamed tvrdio, a njegova lukavost ubedila je mnoge da ga slede. Po Teofanu, neki su mu se jevreji takođe pridružili, hraneći ga pogrešnim informacijama i mržnjom prema hrišćanima[x].

Negativne tvrdnje dobijale su na intenzitetu. Neverovatan uspeh islama naposletku je objašnjen delovanjem Satane. Rikoldo da Monte, jedan dominikanski monah iz Italije koji je živeo u trinaestom veku, piše da Muhameda nije odabrao Bog već đavo. Nadbiskup Vilijam Tirski, koji je odrastao u krstaškom Jerusalimu dvanaestoga veka, opisuje proroka kao „prvorođeno Satanino koje zavodi Orijent svojom odvratnom doktrinom.“ Petar iz Toleda, deo jednog tima koji je tokom dvanaestog veka boravio u Španiji, gde se bavio prevođenjem Kurana na latinski jezik, smatrao je da je islam rezultat satanskih spletki.

Po ovim srednjevekovnim misliocima, takozvani prorok, koji je inspirisao svoje ratnike da nadvladaju sile Hristove mora biti satanska sila koja služi demone pakla. Muhamed nikako ne može biti istinski prorok, već imitator, prevarant. Njegovo pismo nikako ne može biti božansko otkrovenje, već samo kreacija zlog duha, ili u najboljem slučaju, ljudska obmana bez ikakve spiritualne vrednosti[xi].

Jevreji nisu imali istu perspektivu, jer nisu imali nikakvu političku moć, niti prestiž koji bi mogao biti smrvljen uspehom islamskih osvajanja. Zapravo, jevreji su se isprva obradovali zato što je uzrok dosta njihovih muka pod hrišćanskom vladavinom nadvladala armija monoteista koje su smatrali sličnijima sebi. Neki jevreji su čak smatrali da su te armije vesnici njihovog sopstvenog mesije, a danas posedujemo hebrejske tekstove nekih savremenika koji ovo zapravo doslovce izjavljuju. Jedan od njih ispreda priču o jednom jevrejskom mudracu i mistiku iz drugog veka, čije je ime Simon bar Johai. Njegove ogromne mistične moći omogućile su mu da komunicira sa anđelima. Naracija je spekulativna, a kako je uobičajeno u takvim tekstovima, ona sadrži i određenu vrstu koda koji će jevrejski čitaoci razumeti, mada to ne mora biti slučaj sa ostalima. U srednjevekovnim jevrejskim izvorima, biblijska nacija Edoma predstavlja hrišćane i hrišćanstvo, i izvodi se od Jakovovog brata blizanca i neprijatelja, Isava, po genealogijama ponuđenim u Knjizi Postanja 36. Sa druge strane, Ismael predstavlja muslimane i islam.

„Kada je [Simon bar Johai] ugledao kraljevstvo Izmaelovo koje sledi, zaustio je da izgovori: ‘Zar ne beše dovoljno ono što nam učini zlobno kraljevstvo Edom, već moramo imati i kraljevstvo Ismaelovo?’ Smesta mu odgovori Metatron, princ [božanskog] lika, rekavši, ‘Ne strahuj, čovečiji sine, jer Onaj Sveti donosi kraljevstvo Ismaelovo da te spasi od ovoga zla. On izdiže nad njima proroka, tako mu je u volji, osvojiće za njih zemlju, oni će doći i obnoviti joj slavu. Užasan strah će nastati između njih i sinova Isavovih… gde on, jahač na kamili, prođe, kraljevstvo će nići kroz jahača na magarcu.“[xii]

Jahač na kamili u ovoj naraciji je Muhamed, koji će po ovome tekstu predskazati dolazak jevrejskog mesije koji će u Jerusalim ujahati na magarcu (Zaharija 9:9). Naravno, muslimanska osvajanja nisu donela jevrejskog mesiju, pa su jevreji bili razočarani svojim drugorazrednim položajem pod islamom koji je postao svetsko carstvo, unutar koga je građanstvo sa punim privilegijama bilo rezervisano samo za muslimane. No većina je shvatila da postupanje prema njima pod vladavinom muslimana predstavlja značajan boljitak u poređenju sa životom pod vladavinom hrišćana.

Hrišćanska reakcija na veliki uspeh islama je, sa druge strane, bila razvijanje dubokog straha i prezira koji se usadio u hrišćansku samodefiniciju i mišljenje o muslimanskom „drugome“. To je islamofobija, iako još nikakva specijalna reč nije iskovana da opiše to osećanje. Ona se izražavala kroz teološke traktate. Naposletku se, slično kao sa opštim stavom hrišćanstva prema jevrejima, usadila u samu kulturu hrišćanskog sveta. Poput antisemitizma, islamofobija je postala duboko usađena u zapadnu civilizaciju kroz teološku raspravu, folklor, umetnost, muziku i književnost. Ovo nije divljačka optužba, već viđenje koje sada postaje tema ozbiljnog, naučnog interesa. Nešto ranije, Nemački institut Maks Plank u Firenci organizovao je istraživačku konferenciju radi proučavanja raznovrsnih načina na koje je Prorok Muhamed konstruisan i zamišljan evropskim očima[xiii].  Prezir i nepoverenje u islam, koji su postali toliko duboko usađeni u zapadnu kulturu, postali su gorivo za nasilne stavove koji su doveli do Krstaških ratova, španske rekonkviste i progona muslimana iz Španije, Istočne Evrope i Južne Italije tokom sredine i kraja srednjeg veka.

Poput antisemitizma, i islamofobija može ostati „latentna“ sve dok je ne pokrenu ekonomski, politički, ili društveni stres. Islamofobiju na Zapadu tokom poslednjih decenija aktiviraju ekonomski i društveni problemi, kao i povećanje broja zapadnih muslimana usled emigracija, pogotovo od šezdesetih godina dvadesetog veka. Najveći pokretač za islamofobiju bili su smrtonosni napadi muslimanskih ekstremista na Svetski trgovinski centar i Pentagon u Sjedinjenim Američkim Državama, smrtonosni bombaški napadi u Londonu i Madridu, kao i priroda reakcije ključnih lidera Zapada na ove događaje. Ovi zločini, mada ekstremno šokantni i užasni, nisu uzrok islamofobije. Oni su tek najskoriji okidač.

 

Islamofobni jevreji i muslimani antisemite

Prethodna analiza bavila se fenomenom antisemitizma i islamofobije u društvu Zapada, nastalim pod uticajem hrišćanstva. Ovo ne lišava jevreje i muslimane sopstvenih predrasuda i lošeg međusobnog postupanja, što uključuje jevrejske antipatije prema muslimanima i muslimanske antipatije prema jevrejima. Jedan broj faktora doprineo je tenziji, pa čak i neprijateljstvu između ove dve zajednice, iako su one kroz istoriju, često zajednički, oštro kritikovale zapadno društvo[xiv].  Ovo obuhvata ranije napomenut fenomen vezan za samodefiniciju grupe, koji naposletku neminovno uključuje hijerarhiju odnosa koja daje privilegije pripadnicima grupe, a unižava one koji to nisu.

Sledeći faktor, takođe ranije napomenut, je problem agresije koju nove i novonastajuće religije uvek trpe od ustanovljenih religija, koje ih neminovno smatraju pretnjom. Budući da nove religije obično zapisuju u svojim svetim spisima svoj prezir prema ustanovljenim religijama koje su im se protivile, one zadržavaju ambivalentan odnos, ili čak neprijateljstvo ka ustanovljenim religijama dugo nakon što prvobitni konflikt umine. Ovo je prvenstveni istorijski razlog za, na primer, negativne opise jevreja i paganskih Rimljana u ranoj hrišćanskoj književnosti, kao i za negativne opise jevreja i hrišćana i politeističkih Arabljana u ranoj islamskoj književnosti. Kada negativni opisi jednom postanu ustanovljeni unutar svetih spisa, oni se usađuju u religijsku kulturu i automatski se prenose na svaku novu generaciju vernika.

Treći faktor iza trenutnih tenzija između jevreja i muslimana je konflikt koji besni u Izraelu/Palestini. Ova situacija je takva da unutar nje svaki od dva sukobljena izraza modernog nacionalizma veruje da ima ekskluzivno pravo na istu nacionalnu teritoriju. Srž konflikta jesu sukobljeni nacionalizmi, a ne religija, što je smesta očigledno kada se ispita istorija prve tri generacije aktivista, uz akcije sa obe strane ovog političkog razdora. Tek od sedamdesetih godina dvadesetoga veka, konflikt se sve više definiše religijskim terminima, no promena gledišta negativno je uticala na jevrejsko i muslimansko viđenje one druge grupe u većem delu sveta.

Mada su sva ova pitanja važna za ispravljanje i poboljšanje kompleksnih odnosa između muslimana i jevreja, mene ovde interesuje četvrti faktor: integrisanje predrasuda većine unutar manjinske zajednice. Ovo se može pronaći u dva oblika. Jedan se naziva „etničkom mržnjom prema sebi“ i predstavlja okretanje predrasuda većine prema sebi i zajednici. Ne treba da iznenađuje saznanje da antipatiju dominantne kulture uzimaju i integrišu baš one zajednice koje od predrasuda trpe. Neki jevreji i muslimani ovako internalizuju antagonizam upućen protiv njihovih zajednica, što može rezultovati u negativnom samopoštovanju i ponašanju[xv].

Poput drugih manjina, jevreji i muslimani takođe internalizuju predrasude upućene protiv drugih identifikovanih manjina koje se izvode iz šireg okruženja. Mada do danas nema nikakvog formalnog istraživanja na planu međusobnih percepcija jevreja i muslimana, anegdotalni dokazi pokazuju vrlo opipljiv porast antipatije jevreja prema muslimanima u protekle dve decenije[xvi].  Kako je već rečeno, jevreji su kroz istoriju gajili znatno manje antipatije prema islamu nego prema hrišćanima. Ovo se može objasniti faktorima koji su već navedeni, to jest time što jevrejima uspeh islama nije pretio koliko hrišćanima, jer autoritet i vrednosti judeizma nisu zasnovani na istorijskoj dominaciji, niti uticaju tokom istorijskog perioda pojave islama.

Pored toga, islam nije postojao kao organizovana religija tokom stvaranja judeizma, te prirodna antipatija prema ustanovljenim religijama nikada nije bila upućena prema islamu (niti prema hrišćanstvu). Bila je, mesto toga, upućena prema ustanovljenim religijama antičkog Bliskog Istoka, poput kanaanskog politeizma[xvii].  Porast jevrejskog straha i neprijateljstva prema muslimanima se mora, stoga, objasniti drugim sredstvima. Čini se da su dva najvažnija faktora „religizacija“ borbe sukobljenih nacionalizama u Izraelu/Palestini i snažan porast hrišćanskih/zapadnih kulturalnih predrasuda i islamofobije.

Anegdotalni dokazi pokazuju da je u poslednje vreme došlo do porasta u antisemitizmu i među muslimanima[xviii].  Jačanje antisemitizma zapadnog stila u muslimanskom svetu bilo je kao tema obrađivano na drugim mestima, te nije potrebno da se time sada bavimo do detalja[xix].  Moraće biti dovoljno primetiti kako kolonijalni uticaj zapadnih sila u muslimanskom svetu podrazumeva i upoznavanje sa hrišćanskim antisemitizmom, koji je uticao na stavove muslimana prema domaćem jevrejskom stanovništvu koje živi unutar muslimanskoga sveta. Jedan slavan pokazatelj promene stava muslimana jeste slavna Damaščanska krvna kleveta iz 1840. godine, koja se javila više od jedne generacije pre uspona Cionizma kao nacionalnog pokreta među jevrejima[xx].

Antisemitizam među Arapima izazvao je nešto konfuzije, zbog rasno-lingvističkih asocijacija sa tim terminom. Neki Arapi su tvrdili da po definiciji ne mogu predstavljati antisemite, jer njihova geneologija seže unatrag do Nojevog sina Sema. Budući da zvanično jesu Semiti, nemoguće je da budu antisemite. Ovaj argument, zapravo, nije valjan, jer je termin „antisemitizam“ nastao specijalno radi opisa mržnje prema jevrejima, te se retko primenjivao na bilo koju drugu zajednicu. U svakom slučaju, ukoliko neki Arapin, ili jevrejin, ili bilo ko drugi mrzi nekoga samo zato što je taj neko član nekakve zajednice, ta je osoba onda rasista. Ukoliko se rasizam upućuje protiv jevreja, on se naziva antisemitizmom, bez obzira na to ko je osoba koja mrzi[xxi].

Islamska kultura u sebe uključuje prirodnu antipatiju protiv jevreja (kao i protiv hrišćana i politeista) koja je nastala iz fenomena povezanog sa pojavom novih religija, o kome je ranije diskutovano. Ta je antipatija obuhvaćena Kuranom, hadisima i većim delom tradicionalne književnosti, poput tefsira i komentara hadisa. No ova averzija nikada nije imala kvalitete, niti žestinu hrišćanske antipatije prema jevrejima. Na porast antisemitizma među muslimanima snažno utiče izraelsko-palestinski konflikt, sve veći pritisak globalizacije i skorašnji upadi zapadnih vojski u muslimanski svet, no priroda njegove retorike i karikaturi ukazuje na direktnu vezu sa antisemitskim prikazima i retorikom upućenom protiv jevreja na Zapadu, pogotovo u Evropi sredinom dvadesetog veka. Današnji muslimanski izrazi antisemitizma potpuno očito pokazuju apsorbciju zapadnih predrasuda prema jevrejima.

 

Zaključak

Muslimani i jevreji dele nezavidnu ulogu zajednica koje Zapad izdvaja kao arhetipskog „drugoga“. Nakon vekova mržnje i straha, fantazije o jevrejskom i muslimanskom varvarstvu i zlu duboko su ukorenjene unutar kulture Zapada, gde u svakom trenutku ostaju latentan uticaj na percepcije i perspektive Zapadnjaka. Budući da su islamofobija i antisemitizam postali ključne komponente zapadne civilizacije, nije verovatno da će ove predrasude ikada biti potpuno obrisane. Bez obzira na to, mnogo se toga može i mora uraditi kako bi se sprečilo da njihova latencija pređe u aktivno stanje, te kako bi se moglo nositi sa ovim oblicima rasizma dok su aktivni. Mada to nije specifična tema ovoga eseja, ona predstavlja nešto što zahteva hitno istraživanje i izučavanje.

Razloga za neslogu u ovome kompleksnom svetu ima mnogo. Oni nikada ne smeju biti svedeni na esencijalistički i lažni izgovor religije, ili rasnih zajednica. Nisu muslimani i islam, niti jevreji i judeizam, izazvali probleme sa kojima se suočavamo u ovom kompleksnom modernom svetu ništa više no što su krivci „cigani“, ili „jeretici.“ Naši trenutni problemi proističu iz jednog kompleksnog niza ekonomskih, društvenih, političkih i drugih faktora. Primitivno, srednjevekovno objašnjenje po kome se sva zla sveta svode na jedan jedinstveni razlog, ili neku zajednicu, neće rešiti nikakav konflikt, niti ustanoviti ikakvu pravdu, niti doneti bilo kakav mir, ili razumevanje.

Muslimani i jevreji dele slične uloge tuđina na Zapadu. Imaju mnogo toga zajedničkog i mogu imati koristi od međusobnog razumevanja i saradnje, a predstavljalo bi veliki doprinos za obe strane kada bi muslimani i jevreji mogli da rade zajedno istrajno i stabilno. No zajednički rad iziskuje da obe zajednice pobroje svoje predrasude prema drugima i počnu da rade na njihovom rešavanju. Tek tada se snage mogu udružiti uspešno, uz raznolike napredne i složne ljude koji će sarađivati u izgradnji sveta zasnovanog na saradnji, dostojanstvu i poštovanju za ljude svakoga porekla i veroispovesti.

 

 

 

 

Rabin dr Rouvan Fajerstoun je profesor srednjevekovnog judeizma i islama na Koledžu Hebrejske unije u Los Anđelesu. Viši je saradnik Centra za religiju i građansku kulturu na Univerzitetu Južne Kalifornije i osnivač i jedan od upravnika Centra za muslimansko-jevrejske odnose u Los Anđelesu.

Rabin Fajerstoun je živeo u Izraelu i Egiptu i predavao na univerzitetima u Evropi, Jugoistočnoj Aziji i na Bliskom istoku, kao i u Severnoj Americi. Redovno govori u sinagogama, džamijama i crkvama širom Sjedinjenih Država.

Dela rabina Fajerstouna uključuju i Children of Abraham: An Introduction to Judaism for Muslims; An Introduction to Islam for Jews; Jihad: The Origin of Holy War in Islam; i Who are the Real Chosen People: The Meaning of „Chosenness“ in Judaism, Christianity and Islam. Doktorirao je u oblasti arapskih i islamskih studija na Univerzitetu u Njujorku.

 

 

 


[i] [i] Cannon, Garland H (1964). Oriental Jones: A biography of Sir William Jones, 1746-1794. Bombay: Asia Publishing House);Gergstraesser Gotthelf (1995). Introduction to the Semitic Languages: Text Specimens and Grammatical Sketches. Превео Peter T. Daniels (Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns).

 

[ii] Pynting, Scott and Mason, Victoria (2007). “The Resistible Rise of Islamophobia: Anti-Muslim Racism in the UK and Australia before 11 September 2001,” Journal of Sociology, The Australian Sociological Association. 43.1 (2007): str.61-86.

 

[iii] G. Gager, John (1985). The Origins of Anti-Semitism (New York: Oxford University Press,), str.39.

[iv] Freud, Sigmund (2002). Civilization and its Discontents (првобитно издат као Das Unbehagen in Der Kultur, Vienna, 1930), London: Penguin.

[v] Gerard, Rene (1977). Violence and the Sacred (Baltimore: Johns Hopkins University Press); idem, The Scapegoat (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1986); Douglas, Tom (1995). Scapegoats: Transferring Blame (London: Routledge).

[vi]Naslov originalaThe Prioress’s Taleprim. prev.

[vii] Bale, Anthony (2006). The Jew in the Medieval Book (Cambridge: Cambridge University Press); Chazan, Robert (1997). Medieval Stereotypes and Modern Antisemitism (Berkeley and Los Angeles: University of California Press).

[viii] Op. cit. Gager, стр.118-119; W. Harkins, Paul превод (1979). The Fathers of the Church: St. John Chrysostom. Discourses Against Judaizing Christians (Washington, DC: Catholic University of America Press).

 

[ix] Firestone, Reuven (2008). Who are the Real Chosen People: The Meaning of Chosenness in Judaism, Christianity and Islam (Woodstock, VT: Skylight Paths Press).

[x] Turtledove, Harry обрада и превод (1982). The Chronicle of Theophanes (Pennsylvania: University of Pennsylvania Press), str.34.

 

[xi] Daniel, Norman (1993). Islam and the West: The Making of an Image (Oxford: Oneworld), стр.104, 116, 362, бр.86; Reeves, Minoue (2000). Muhammad in Europe: A Thousand Years of Western Myth-Making (NY: New York University Press)str.73-97.

 

[xii] Jellinek, Adolph обрада (1967). Beit HaMidrash: Collector of Minor Midrashim (Првобитно издат на хебрејском језику у Бечу, 1853-1878; Jerusalem: Wahrmann, 1967), Treći deostr.78.

 

[xiii] Crossing Boundaries, Creating Images: In Search of the Prophet Muhammad in Literary and Visual Traditions“ (July, 2009).

 

 

[xiv] Videti na primerCutler, Allan Harris и Cutler, Helen Elmquist (1986). The Jew as Ally of the Muslim: Medieval Roots of Anti-Semitism (Notre Dame, Ind.: University of Notre Dame Press).

 

[xv] Baldwin, Joseph A (1979). „Theory and Research Concerning the Notion of Black Self-Hatred: A Review and Reinterpretation“ (Journal of Black Psychology, том 5 бр.стр.51-77[Feb 1979]), Gilman, Sander L. (1985) Difference and Pathology: Stereotypes of Sexuality, Race and Madness Cornell University Press), idem, Jewish Self-Hatred (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1986).

 

[xvi] The Pew Research Center, uključujući njegov „Pew Forum on Religion and Public Life“ i druge agencije za ispitivanje javnog mnjenja ne poseduju podatke o specifičnom pitanju mišljenja jevreja o muslimanima i mišljenja muslimana prema jevrejima (lična korespondencija sa Alanom Kupermanom, pomoćnikom direktora istraživanja unutar foruma u oblasti religije i javnog života, 29. novembar, 2010. godine, i Stivenom M. Koenom, profesorom istraživačem u oblasti jevrejske socijalne politike na Koledžu Hebrejske unije – Jevrejski institut za religiju, i direktorom Bermanovog Arhiva za jevrejsku politiku na Univerzitetu u Njujorku, 5. decembar, 2010. godine. Uporediti sa „Muslims Widely Seen as Facing Discrimination“ (September 9, 2009) http://pewforum.org/Muslim/Muslims-Widely-Seen-As-Facing-Discrimination.aspx

 

[xvii] Op. cit. Firestone, Who Are the Real Chosen People, str.44-46.

 

[xviii] Kao što je slučaj sa porastom islamofobije među jevrejimaovo se nije pokazalo kroz naučne studije.

 

[xix] International Journal of Applied Psychoanalytic Studies, 4:3 (2007), Thematic Issue (прирDr. Nadia Ramzy): „Antisemitism in the Muslim World;“ Hillel Schenker и Ziad Abu-Zayyad, Islamophobia and Anti-Semitism (Princeton: Markus Wiener, 2006); Michael Curtis, Antisemitism in the Contemporary World (Boulder and London: Westview Press, 1986); Yossef Bodansky, Islamic Anti-Semitism as a political Instrument (Houston: Freeman Center for Strategic Studies, 1999).

 

[xx] Grankel, Jonathan (1997). The Damascus Affair: ‘Ritual Murder’, Politics and the Jews in 1840 (Cambridge: Cambridge University Press).

 

[xxi] Zapravo, kako je gore primećeno, moguće je i da jevreji, ili bilo koja druga manjina osećaju „mržnju prema sebi“.